Niepełnosprawność ruchowa – od poznania do współdziałania


Wstęp

Niniejsze opracowanie ma charakter wprowadzający w problematykę dotyczącą niepełnosprawności ruchowej. Ma ono zaznajomić potencjalnego czytelnika z kluczowymi pojęciami i zagadnieniami związanymi z rozpatrywanym problemem. Odbiorcy, którzy zechcą zapoznać się treścią tu zawartą powinni pamiętać, iż autor tylko sygnalizuje jego zdaniem najważniejsze kwestie związane z przedmiotem studium. Należy również podkreślić, iż publikowany materiał jest nacechowany subiektywizmem, wynika to z doświadczeń związanych z konsekwencjami niepełnosprawności ruchowej samego autora.

  1. Niepełnosprawność ruchowa – Klasyfikacja i definicja pojęcia

Niepełnosprawność ruchowa zajmuje piąte miejsce w klasyfikacji określającej rożne rodzaje niepełnosprawności widnieje tam oznaczona symbolem 05-R. informuje on o upośledzeniu narządu ruchu (Uwaga: istnieje wiele klasyfikacji niepełnosprawności i w innej może być inne oznaczenie).

Kojarzenie tej dysfunkcji tylko z osobami którym trudniej się poruszać samodzielnie i muszą w tym celu używać wózków inwalidzkich, czy tak zwanych kul, nie ukazuje negatywnej różnorodności postaci w jakiej omawiana niepełnosprawność może wystąpić.1

Zaburzenia funkcjonalności narządów ruchu mogą wynikać z uszkodzeń i braków w anatomicznej strukturze, zaburzeń czynności motorycznych, które nie naruszają anatomicznej struktury narządu, deformacji narządu ruchu, które jednocześnie zaburzają czynności motoryczne.2 Przyczyną zaistnienia niepełnosprawności dotyczącej narządów ruchu bywa często uszkodzenie mózgowo-rdzeniowe lub kostno-stawowe.3

Zatem o dysfunkcji narządu ruchu możemy mówić wtedy gdy dochodzi do nieprawidłowości w jego funkcjonowaniu, te zaś mogą być spowodowane czynnikami wskazanymi wyżej.4 Watro również zapoznać się z wykazem chorób wg międzynarodowej klasyfikacji ICD-10 leczonych w poradniach specjalistycznych, gdzie zaprezentowane są symbole przyczyny do poszczególnych schorzeń.5

Rodzaj i stopień niepełnosprawności może wpływać na ocenę osoby własnej, ta natomiast może przekładać się na chęć lub niechęć nawiązywania kontaktów z innymi. (Uwaga : Oczywiście nie musi tak być w każdym przypadku ale warto o tym wiedzieć).

  1. Ocena siebie przez pryzmat niepełnosprawności- wybrane przyczyny

W tym miejscu podjęta zostanie próba ukazania percepcji osoby własnej w kontekście niepełnosprawności ruchowej. Innymi słowy, co często czują i myślą ludzie z zaburzoną funkcją narządów ruchu. Jakiej oceny zwykle dokonują, gdy spoglądają na siebie i czy jest ona właściwa i adekwatna do sytuacji.6 Świadomość tych odczuć oraz przyczyn ich powstawania jest niezmiernie moim zdaniem ważna w kontekście nawiązywania relacji człowieka sprawnego z człowiekiem niepełnosprawnym.

Nazwałem to próbą, ponieważ z zamieszczonymi tu informacjami potencjalna osoba z niepełnosprawnością trwającą od początku jej istnienia może się nie zgodzić, zależy to w dużej mierze od tego czy egzystencja z dysfunkcją narządu ruchu przyczyniła się do zahartowania człowieka w walce z przeciwnościami życia czy raczej podziałała na niego destrukcyjnie. Inaczej mogą znosić piętno niepełnosprawności Osoby, które ją nabyły w późniejszych latach życia, na przykład na progu dorosłości, a zupełnie inne podejście do tego problemu będzie miał człowiek, który żyje z dysfunkcją na przykład od wczesnych lat dziecięcych. Często bywa tak, iż osoby niepełnosprawne (ON) egzystujące od dzieciństwa w tym stanie przystosowują się do sytuacji i jednocześnie uodparniają się na negatywne oddziaływanie środowiska.7

Subiektywny pogląd człowieka dotyczący oceny potencjału własnego odgrywa ważną rolę, ponieważ wpływa na kondycję psychiczną. Determinuje aktywność społeczną danej jednostki ludzkiej w kwestii działań kreujących społeczeństwo lub brak tej aktywności.8 Niezależność egzystencjalna ma decydujący wypływ na ocenę własnej osoby, a tym bardziej w przypadku grupy społecznej, która mieści się w obszarze zainteresowań autora opracowania.

Człowiek, który ma tak znaczne uszkodzenie powodujące niepełnosprawność ruchową, które uniemożliwi mu samodzielne funkcjonowanie lub w konsekwencji dysfunkcji będzie on skazany na ustawiczną pomoc w życiu codziennym osób trzecich, zapewne będzie miał niską samoocenę. Osoba, która potrzebuje pomocy w wykonywaniu tylko niektórych zadań społecznych będzie odznaczać się wyższą oceną siebie.

Człowiek, któremu niepełnosprawność uniemożliwia pełnienie ról społecznych w równie efektywny sposób co osobie pełnosprawnej, lecz owo ograniczenie efektywności można zniwelować poprzez wyposażenie w środki ortopedyczne pomocnicze lub techniczne, co sprawi, iż dysfunkcja nie utrudni samodzielnego życia, najprawdopodobniej oceni się najwyżej w porównaniu z wyżej wymienionymi9.

Niestety, noty dotyczące samooceny uwarunkowane są w znacznej mierze również od opinii innych o osobach niepełnosprawnych ruchowo, tym bardziej, jeżeli środowisko najbliższej rodziny będzie dyskryminować w swej społeczności osobę obarczoną uszkodzeniem. Ograniczając jego samodzielność, a co za tym idzie, dając mu do zrozumienia, że jest mniej wartościowym członkiem ogniska domowego, z którego zdaniem nie ma potrzeby się liczyć, niemal ze stuprocentową pewnością można stwierdzić, iż samoocena człowieka po tego typu doświadczeniach będzie skrajnie niska.10

Społeczeństwo często świadomie lub nie, popełnia błędy historii, spychając osoby niepełnosprawne ruchowo na margines. Oczywiście należy nadmienić, że nie wszędzie tak jest. Uzależnione jest to od społeczeństwa, w którym dany człowiek egzystuje.11 Często jednym z bezwiednie powielanych błędów z przeszłości jest traktowanie osób niepełnosprawnych w kategorii ofiar, którym należy „udzielić pomocy” i pozwolić cierpieć w odosobnieniu.12

Należy również wspomnieć, iż niejednokrotnie największymi kreatorami negatywnej samooceny są osoby doświadczające niepełnosprawności. One to właśnie budują bariery psychospołeczne, poprzez oskarżanie świata o niesprawiedliwość, czy „wyrządzoną” krzywdę. Egzystując w gniewie bilansują swoje życie ujemnie nie dostrzegając plusów13. A zatem osoby niepełnosprawne, zapewne na swej drodze do samorealizacji i akceptacji, napotykają wielorakie przeszkody. Jednakże największą do pokonania jest tkwiący w ich własnej głowie, negatywny stereotyp zaniżający wartość człowieczeństwa postrzeganego w czarnych barwach.14

Wycofanie się z życia społecznego, towarzyskiego czy zawodowego jest konsekwencją niskiej samooceny i zarazem sposobem na ukrycie mankamentów ciała, jakim jest niepełnosprawność.15 Zarówno czytelnicy reprezentujący ON16, jak i przedstawiciele pełnosprawnej części społeczeństwa powinni zweryfikować swoje myślenie o sobie nawzajem i naprawić błędy, wyeliminować istniejące już patologie, w ocenach i czynach podczas wzajemnych relacji, jak też zapobiegać powstawaniu nowym.

  1. Integruj się, nie izoluj – nawiązanie wzajemnych relacji krok po kroku

Często zdarza się, że osoby sprawne na widok człowieka z niepełnosprawnością doświadczają mimo woli swego rodzaju uczuć: skrępowania, zakłopotania, czy nadmiernej empatii. Zetknięcie się z niepełnosprawnością w niektórych ludziach wywołuje doznania agresywne typu: unikanie, agresja słowna czy nawet przemoc fizyczna lub psychiczna. Dodam, iż same negatywne myśli w stosunku do osób niepełnosprawnych są, drogi czytelniku, również wyrazem twojej opinii na temat drugiego człowieka i mogą stać się grzechem, za który będziesz musiał pokutować (1Kg Mojż 6,5).

Człowiek, do którego kierowane jest owo przesłanie, może podczas osobistej lektury sprawdzić swoje stanowisko w rozpatrywanej kwestii i ocenić w kategoriach negatywne-pozytywne. Zbadać siebie czy nie kroczy drogą zagłady (Ps.139:23-24). Stanowisko to jest bardzo ważne, gdyż w przypadku opcji negatywnej skutecznie zakłóca ono relację Bóg – człowiek i stanowi przeszkodę w procesie uświęcenie, bez którego nikt nie ujrzy Pana (Heb.12,14).

Problem wzrokowca – nie oceniaj na podstawie tego, co widzisz.

Pamiętaj, że ON mają tak jak ty serce, czują, kochają, są wrażliwe, ale poprzez twoje działanie możesz sprawić, że zamkną się na drugiego człowieka i na Boga. Jeżeli deklarujesz się jako chrześcijanin, sługa i dziecko Boga powinieneś stosować Jego zasadę opiniowania o ludziach (1Kg. Sam. 16,7).

Parafrazując słowa z Listu do Galacjan w Chrystusie nie ma podziału na sprawny i nie sprawny, ale w Nim jest jedność, a zatem nie czyń różnicy, dąż do jedności (Gal 3,26-28). Jeżeli napotkana przez ciebie osoba nie należy do Chrystusa wykorzystaj to spotkanie wskazując na Zbawiciela i darząc nadzieją wyzwolenia z konsekwencji grzechu.

Powiesz „nie jestem chrześcijaninem nie obchodzą mnie zasady Boga”, jestem jednak pewien, że uczucie miłości jakiego doznałeś w środowisku rodzinnym, przyjaciół ma dla ciebie wartość. Odpowiesz „nie doświadczyłem miłości”, tym razem ja ci odpowiem: spotykając człowieka doświadczonego cierpieniem, okazując mu troskę i zainteresowanie możesz, choć w małej części, doświadczyć jak to jest obdarzyć kogoś dobrem, którego ci nie dano. Możesz być inny, nie musisz powielać złych stereotypów.

Jak zacząć znajomość:

Podejdź, przywitaj się, przedstaw, jak do każdego innego człowieka. Jeżeli osoba, z którą chcesz zawrzeć znajomość nie ma jednej ręki – uściśnij drugą, jeżeli nie ma w ogóle rąk, po prostu się przywitaj werbalnie. Nie czuj się skrępowany niepełnosprawnością jakby to była twoja wina. Nie koncentruj się na dysfunkcji tylko dbaj o to, by twój rozmówca był zbudowany dialogiem (Ef.5,19).

Pamiętaj, by zwracać się do osoby stosownie do wieku i stopnia zażyłości. Może się wydawać dziwne, ale często osoby sprawne pozwalają sobie na stosowanie formy per ty, bez uprzedniego zezwolenia z drugiej strony. W relacjach osób dorosłych takie zachowanie może być uznane za niestosowne. Podam przykład, by być dobrze zrozumianym. Byłem kiedyś u lekarza prywatnie, zdążyłem przekroczyć próg, a Pani doktor zapytała mnie – 36 letniego faceta, czy może mówić mi po imieniu. Odparłem nie ma sprawy pod jednym warunkiem, iż ja będę zwracał się do Pani także po imieniu. Odpowiedziała mi, że nie ma takiej możliwości, na co ja odrzekłem: w takim razie i ja sobie nie życzę.

Pamiętaj, niepełnosprawność fizyczna (ani żadna inna choroba, czy różnice społeczne) nie dają nikomu prawa do degradacji społecznej człowieka.

Jakich zachowań unikać :

  • Unikaj zwracania się do dorosłego rozmówcy jak byś rozmawiał z dzieckiem – jest to częsty błąd;
  • Unikaj, przynajmniej we wstępnej fazie znajomości, pytań odnośnie przyczyn niepełnosprawności;
  • Nie unikaj osoby niepełnosprawnej w potrzebie, tylko dlatego, że nie wiesz jakiej pomocy udzielić, nie przechodź mimo (Ew.Łuk.10:30-36);
  • Nie działaj na własną rękę, zanim pomożesz zapytaj, jak bezpiecznie to uczynić, ponieważ nieumiejętna pomoc może bardziej uszkodzić;
  • Unikaj obchodzenia się z człowiekiem niepełnosprawnym ruchowo „jak z jajkiem”. Przeciwnie, stwarzaj sytuacje, by był jak najbardziej samodzielny, oczywiście na miarę możliwości oraz delikatnie i wyczuciem, pamiętaj o zasadzie indywidualnego przypadku tzn. metoda, która sprawdza się w jednym przypadku nie koniecznie zadziała w drugim;
  • Unikaj unikania drażliwych tematów to znaczy, jeżeli lubisz piłkę nie unikaj tego tematu tylko dlatego, że twój rozmówca nie może grać. Starcie na tym gruncie jest swego rodzaju procesem oswajania się z niepełnosprawnością przez osobę nią dotkniętą (oczywiście potrzeba niezmiernej delikatności i wyczucia).

Gdy spotykasz ON poruszające się o kulach pamiętaj

  • Podczas powitania łapanie równowagi i uścisk dłoni mogą być trudne do pogodzenia, jeżeli wyczujesz sprawę schowaj wyciągniętą dłoń. Czasem mogę nie podać ci dłoni nie dlatego, że cię nie szanuję tylko z powodu jak wyżej;
  • Nie każda trasa jest dla nas odpowiednia. Na spacer wybieraj takie, gdzie co jakiś czas można odsapnąć; (rada może nie dotyczyć wszystkich, trzeba wyczucia);
  • Podczas spaceru zapytaj czy rozmowa nie przeszkadza twojemu towarzyszowi, ponieważ osoby korzystające z kul często muszą koordynować oddech, w czym rozmowa może przeszkadzać. Jeżeli chcesz uciąć sobie dłuższą pogawędkę spocznijcie na moment;
  • Potrzebujemy więcej miejsca na rozstawienie kul, uważaj byś mimowolnie nie stał się przeszkodą, którą będziemy musieli omijać. Zachowaj odpowiednią odległość;
  • Stanie w miejscu bywa bardziej męczące niż ruch (choć może nie dotyczy to wszystkich, dlatego warto zapytać). Ważne: przy staniu w kolejce nie udajemy, naprawdę się męczymy;
  • W czasie upadku celowo odrzucamy kule, by się nie nadziać, nie łap ich ani nas, a raczej usuń się (rada może nie dotyczyć wszystkich, trzeba wyczucia).
  • Gdy upadniemy lub upuścimy kulę nie pomagaj od razu, pozwól nam działać. Gdy jednak po krótkiej chwili zobaczysz, że nasze działania nie dały rezultatu, a sami nie prosimy o pomoc, działaj (nie dotyczy wszystkich, trzeba wyczucia);
  • Gdy upadnę, a ty chcesz mi pomóc stań przodem do mojej twarzy i podaj mi przedramię, abym mógł się wesprzeć, jednocześnie podaj do drugiej ręki kulę. Nigdy nie podnoś mnie chwytem pod pachy, chyba, że jesteś w stanie mnie unieść (metoda własna nie dotyczy wszystkich);
  • Przy schodzeniu ze schodów z poręczami wystarczy jak potrzymasz mi jedną kulę. Jedną ręką wesprę się na poręczy, a drugą na kuli. W przypadku braku barierek twoje przedramię może je zstąpić;
  • Podczas spoczynku nie zabieraj mi kul, bo nigdy nie wiesz, kiedy będę ich potrzebować.

Gdy spotykasz ON poruszające się na wózkach pamiętaj:

  • Nie stój nad głową osobie siedzącej na wózku – cofnij się dwa kroki lub usiądź. Nie wiadomo czemu, ale nie wszystkie osoby się z tym zgadzają.
  • Jeśli chcesz pomóc osobie na wózku wsiąść lub wysiąść np. z tramwaju, najpierw zapytaj ją, jak to zrobić.
  • Szczególnie zimą pamiętaj o odśnieżeniu podjazdów i przejazdów.
  • Pamiętaj by używać potocznie używanych zwrotów np. pójdziemy na spacer, a nie pojedziemy na spacer.

Uwaga: Informacje zawarte w punkcie trzecim zamieściłem opierając się na bazie doświadczeń własnych jak też z źródła elektronicznego 17. Zachęcam również do zapoznania się z poradnikiem elektronicznym, który podobnie traktuje temat budowania wzajemnych relacji, 18 zajrzyj też tu 19

Na zakończenie

Szanowny odbiorco niniejszej treści, pamiętaj o ważnych kwestiach w wzajemnych relacjach z ON. Niepełnosprawność ruchowa, jak zresztą każda inna, może dotknąć każdego człowieka w tym i ciebie, a zatem gdy spotykasz osobę nią dotkniętą wyobraź sobie siebie, jak byś chciał być traktowany. Co byś czuł, jako osoba dotknięta oszpecającą deformacją ciała, na której widok ludzie by się wzdrygali? Pamiętaj, że my mamy swoje oprócz architektonicznych barier, wewnętrzne dylematy, które łatwo dochodzą do głosu na skutek negatywnych zachowań ze strony społeczeństwa.

Drogi czytelniku, nie chcę w ten sposób powiedzieć byś się nad nami rozczulał i nadmiernie nas niańczył, ponieważ tym możesz mnie obrazić (osobiste odczucie nie jest regułą dla innych). Chcę cię prosić byś pomagał czy pomagała mi, gdy tego potrzebuję, ale przy tym chcę być traktowany jak ktoś kto jest samodzielny i jak osoba, z której zdaniem się liczysz.

Nie ulega wątpliwości, że potrzebujemy czasem drodzy waszego wsparcia, pomocy, może nawet ochrony w niektórych sytuacjach. Niemniej jednak najlepszą formą rehabilitacji jest traktowanie nas normalnie (oczywiście na miarę możliwości). Pamiętajmy, iż każdy człowiek ma jakiś cenny talent, którym może wzbogacić środowisko, w którym przebywa. Potrzebuje tylko oczu, które to w nim dostrzegą i wsparcia, które będzie pomocne w wyćwiczeniu tego talentu. A oto przykładowe wsparcie:

  • Zachęcaj do aktywności na miarę możliwości;
  • Wspieraj, nie wyręczaj przy wykonywanych czynnościach;
  • Doceń trud i osiągnięcia;
  • Dostosuj wyznaczane zadania do możliwości osoby, która ma je wykonać;
  • Przestrzegaj wcześniej ustalonych wytycznych wbrew napotkanym trudnościom (chodzi tu o ustalenia dotyczące procesu usprawniania, gdyż czasem osoba nimi objęta chce zrezygnować zniechęcona małymi przeszkodami, wtedy należy zachęcać, dyscyplinować przypomnieć, co ustaliliście, ale w żadnym wypadku nie działać ponad siły podopiecznego)
  • Stwarzaj sytuacje, które uczą samodzielnego działania w prozaicznych czynnościach;
  • Uszanuj prawa wyboru i ponoszenia konsekwencji za podjęte decyzje20.

Pomyśl: może ja nie potrafię tego co ty, ale czy ty potrafisz to co ja?

Gdy spotkasz na swej drodze przedstawiciela środowiska ON zastosuj tę biblijną zasadę. A więc wszystko, co byście chcieli, aby wam ludzie czynili, to i wy im czyńcie (Mat. 7,12) robiąc to, najlepiej pomożesz nam w zmaganiach z konsekwencjami niepełnosprawności i sprawisz, iż życie z nią nabierze blasku.

We wzajemnych relacjach musimy pamiętać, zachęta może sprawić, że pokonamy górę trudności, ale zniechęcanie stwarza trudności tam, gdzie ich nie ma.

Pragnę jeszcze skierować słowo do osób niepełnosprawnych:

  • Nie izolujcie się same, nie wstydźcie niepełnosprawności;
  • Unikajcie obwiniania i narzekania na swój los. Choć czasem uzasadnione, nie polepsza sytuacji.
  • Nie zamykajmy się na ludzi nawet, gdy oni zamykają się na nas.
  • Zawsze szukajcie możliwości polepszenia swojej sytuacji.

Poprzez wychodzenie do ludzi możemy spotkać kogoś, kto zobaczy w nas wartość. Wierzę, że w naszym społeczeństwie są ludzie dobrego serca, którzy patrzą oczami Boga i widzą wartość w każdym człowieku, ja takich znalazłem.

Zamykając się oczywiście na zdrowe i dobre relacje z innymi ludźmi możemy być pewni, że utkniemy w tłumie depresyjnych myśli. Nie poddawaj się zniechęceniu, walcz z przeciwnościami. Jeżeli nie masz z kim pogadać skontaktuj się ze mną. Nie mówię, że rozwiążę twój problem, ale na pewno cię wysłucham.

Mam wspaniałego przyjaciela Pana Jezusa. Jeżeli mam problem, to On mi pomaga. Możesz i ty w swojej beznadziejnej sytuacji pokornie poprosić o pomoc. On powiedział: Pójdźcie do mnie wszyscy, którzy jesteście spracowani i obciążeni, a Ja wam dam ukojenie (Ew. Mat.11, 28). Jezus nigdy nie odmówi ci pomocy, gdy go poprosisz.

Andrzej Czermiński

 

 Przypisy:

1 Wolski P Niepełnosprawność ruchowa – Między diagnozą a działaniem, wyd. Centrum Rozwoju Zasobów Ludzkich, Warszawa 2013, s. 7-8

2 C. Kustra, Problematyka samooceny osób niepełnosprawnych ruchowo. (w:) Szkoła specjalna, nr 1 Wydawnictwo Akademii Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej, Warszawa, 2008, s 5

3 Kirenko J. Indywidualna i społeczna percepcja niepełnosprawności, wyd. UMCS, Lubin 2007, s.26

4 Borkowska M. Niepełnosprawność ruchowa u dzieci. (w:) M.Loska; D. Myślińska (red.) Uczeń z niepełnosprawnością ruchową w szkole ogólnodostępnej. Wyd. Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu, Warszawa 2005, s.9

5 http://www.nfz-krakow.pl/UserFiles/File/65_2007_zal_6.pdf , w dniu 22.10.2015r.

6 Kirenko J., Indywidualna i społeczna percepcja niepełnosprawności, wyd. Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie – Skłodowskiej, Lublin 2008,s.52;Por.Łukaszewski W, Wielkie pytania psychologii, wyd. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2003,s.67

7 Wojciechowski F. Niepełnosprawność, rodzina, dorastanie Wydawnictwo Akademickie „Żak” Warszawa 2007, s.229

8 Łukaszewski W.(1974) Osobowość, struktura i funkcje regulacyjne Warszawa Por. Niebrzydowski L.(1976) O poznaniu i ocenie samego siebie, Warszawa; S. Maruszyński (1982) Samoocena a efektywność funkcjonowania (w:) K. Obuchowski, W. Paluchowski (red.) Efektywność a osobowość. Wrocław; Strelau J. (2000) Temperament a stres: Temperament jako czynnik moderujący sensory, stan i skutki stresu oraz radzenie sobie ze stresem. (w:) Heszen-Niejodek I, RRatajczak Z., (red.) Człowiek w sytuacji stresu. Problemy teoretyczne i metodologiczne. Katowice. (w:) Kirenko J., Sarzyńska E., Bezrobocie, niepełnosprawność, potrzeby, wyd. Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie – Skłodowskiej, Lublin 2010, s. 89

9 Kirenko J., Indywidualna i społeczna percepcja niepełnosprawności, wyd. Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie – Skłodowskiej, Lublin 2008,s.19

10 Branden. N. Jak dobrze być sobą o poczuciu własnej wartości, wyd. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk, 2007,s. 26-28

11 Zeidler W. Niepełnosprawni pomiędzy psychologią a ortopedagogiką (w:) Zeidler W. (red.) Niepełnosprawność wybrane problemy psychologiczne i ortopedagogiczne, wyd. Gdańskie Wydawnictwo Pedagogiczne, Gdańsk 2007, s.36.

12 Barnes C., Mercer G., Niepełnosprawność, wyd. Sic!s.c., Warszawa 2008, s. 9

13 Kurpiel D., Psychospołeczne uwarunkowania funkcjonowania osób dorosłych z mózgowym porażeniem dziecięcym, Oficyna Wydawnicza IMPULS, Kraków 2011,s17

14 Borowski. R, Pedagogiczno – społeczne problemy osób niepełnosprawnych, wyd. Wydawnictwo Naukowe Novum, Płock 2006,s.189-191

15 Tamże,s.214

16 Osoby niepełnosprawne

17 http://niepelnosprawni.pl/files/www.niepelnosprawni.pl/public/biblioteczka/komiks_savoir.pdf w dniu 26.10.2015

18 http://www.bon.uw.edu.pl/documents/przewodnik_savoir.pdf w dniu 26.10.2015

19 http://dzieciom.pl/wp-content/uploads/2013/11/SV_caly.pdf w dniu 26.10.2015

http://www.niepelnosprawni.umed.pl/pliki/praktyczny-poradnik-savoir-vivre-wobec-ON.pdf w dniu 26.10.2015

20 Gromnicka D, Psychologiczne aspekty niepełnosprawności ruchowej, http://www.abcd.edu.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=95:psychologiczne-aspekty-niepenosprawnoci-ruchowej&catid=18:osoba-z-dysfunkcj-narzdu-ruchu, w dniu 26.10.2015