Osoba autystyczna w Kościele


Osoba autystyczna w Kościele, Dr hab. Anna Zamkowska

  1. Osoba ze spektrum autyzmu- Boże cudowne stworzenie

Spostrzeganie każdego człowieka przez „Boże okulary”:

  • I Mojż. 1,27 stworzeni na podobieństwo Boże
  • 139, 13-14 cudownie ukształtowani w łonie matki
  • Ef 2,10 stworzeni dla wykonania Bożego celu

 

  1. 10 strategii włączenia osób z autyzmem do społeczności

W społeczności Kościoła:

  • każdy jest zaproszony i mile widziany!
  • Każda cząstka w Ciele jest potrzebna
  • Pan Jezus wiedział w jaki sposób zaspokoić potrzeby poszczególnych osób (Zacheusz, dzieci, sprzedawcy w świątyni…)

Strategia 1: Zbieranie informacji na temat osoby z autyzmem

Sposoby uzyskiwania informacji:

  1. Karty rejestracyjne dla rodziców, którzy chcą zapisać dziecko do szkółki niedzielnej
  2. Kwestionariusz wywiadu z rodzicami
  3. Ogłoszenia w biuletynie (rubryka dotycząca służby wśród dzieci)
  4. Badania dotyczące służby wśród osób dorosłych
  5. Kwestionariusz wywiadu z osobami dorosłymi
  6. Wykorzystanie ilustracji/piktogramów do wywiadu z dziećmi i dorosłymi
  7. Obserwacja dzieci i dorosłych osób z autyzmem

Ogólne wskazówki dot. tworzenia ankiet:

  • Zacznij od opisu zainteresowań i zdolności dziecka
  • Podkreśl, że autyzm jest jedynie jedną z cech dziecka
  • Formułuj informacje szczerze, ale z pozytywnym nastawieniem
  • Ogranicz kwestionariusz do 1 strony, by łatwiej przyswoić informacje
  • Zamieść dane kontaktowe do osób, które znają dziecko i mogą pomóc
  • Pozostaw kopię kwestionariusza rodzicom i poproś ich o pisemną zgodę na podzielenie się informacjami
  • Rodzice mogą zmienić pytania w kwestionariuszu
  • Jeśli będzie to wskazane i rodzice się zgodzą można pokazać wypełniony kwestionariusz dziecku
  1. Karty rejestracyjne dla rodziców, którzy chcą zapisać dziecko do szkółki niedzielnej (przykład)
  • Imię, adres, numer telefonu, data urodzenia, klasa, …
  • Czy Państwa dziecko ma szczególne wymagania o których powinniśmy wiedzieć?
  • Tą informacją podzielimy się tylko na Państwa prośbę, ale pozwoli nam ona lepiej dostosować pracę do indywidualnych potrzeb dziecka.

Informacja powinna być aktualizowana co rok (można prosić by rodzice zapisywali dziecko na szkółkę każdego roku)

  1. Kwestionariusz wywiadu z rodzicami (przykład)
  • Imię i nazwisko dziecka, data urodzenia, Imię i nazwisko rodziców (prawnych opiekunów), nr telefonu, imię i nazwisko osoby przeprowadzającej wywiad, data wywiadu
  • Jakie są zainteresowania i mocne strony dziecka?
  • Co sprawia dziecku trudność?
  • Czy od urodzenia dziecka wiedzieliście P, że dziecko jest niepełnosprawne? Jaka jest historia jego życia?
  • Czy dziecko posiada diagnozę/orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego?
  • Jakie są trzy rzeczy które chcielibyście P by dziecko doświadczyło w kościele w tym roku?
  • Jakie są P sugestie dla nauczycieli szkółki, które pomogą lepiej dostosować nauczanie do potrzeb dziecka (np. siedzenie bliżej nauczyciela, przydzielenie kolegi-pomocnika, unikanie hałasu, itp.)
  • Czy P dziecko ma jakieś choroby lub przyjmuje leki o których nauczyciel powinien wiedzieć?
  • Czy dziecko będzie potrzebowało jakiejś pomocy indywidualnej (korzystanie z toalety, jedzenie, ubieranie się). Proszę opisać w jaki sposób jej udzielić.
  • O czym powinniśmy poinformować inne dzieci by lepiej mogły poznać, zaakceptować i zrozumieć P dziecko?
  • Jakie jeszcze inne informacje byłyby dla nas pomocne? (np. ulubione tematy rozmów, alergie pokarmowe)
  1. Ogłoszenia w biuletynie (rubryka dotycząca służby wśród dzieci)

Jeśli Państwa dziecko ma szczególne potrzeby, prosimy skontaktować się z Anną, naszym koordynatorem służby wśród dzieci i dorosłych osób niepełnosprawnych. Chcielibyśmy, by służba wśród dzieci była wspaniałym doświadczeniem dla wszystkich Bożych dzieci, które Pan nam da.

  1. Ankieta dla osób dorosłych (przykład)
  • Imię i nazwisko, adres, nr telefonu, adres e-mail, rodzaj służby jaką osoba chce podjąć
  • Aby pomóc nam zaspokoić potrzeby każdej osoby z naszej społeczności, proszę wymienić wszelkie szczególne potrzeby, które mogą przeszkodzić w pełnym uczestnictwie w życiu naszego kościoła. Anna, nasz koordynator służby wśród dzieci i dorosłych osób niepełnosprawnych, skontaktuje się z bratem/siostrą by ustalić jak najlepiej możemy pomóc w wykorzystaniu darów, którymi obdarzył Cię Bóg.
  1. Kwestionariusz wywiadu z osobami dorosłymi (przykład)

Imię i nazwisko, data urodzenia, adres, nr telefonu, adres e-mail, imię i nazwisko osoby przeprowadzającej wywiad, data wywiadu

  1. Jakie są Twoje zainteresowania i mocne strony (np. czytanie, muzyka, gotowanie, itp.)
  2. Wspomniałeś w ankiecie, że masz pewne szczególne potrzeby czy niepełnosprawność. Proszę wyjaśnij i opisz jaki mają one wpływ na Twój udział w życiu Kościoła?
  3. Co sprawia Ci obecnie największą trudność?
  4. Jakie są trzy rzeczy które chciał(a)byś doświadczyć w Kościele w tym roku?
  5. Jakie są Twoje życzenia wobec pastora i innych liderów, których spełnienie może pomóc Ci pełniej uczestniczyć w życiu kościoła? (np. pomoce wzrokowe, grono przyjaciół, pomocnik, ciche miejsce itp.)
  6. O czym powinniśmy poinformować zbór by mógł lepiej Cię poznać, zaakceptować i zrozumieć?
  7. Jakie jeszcze inne informacje byłyby dla nas pomocne?

Imię i nazwisko                                  relacja (gdy inna osoba udziela informacji)

 

  1. Wykorzystanie ilustracji/piktogramów do wywiadu z dziećmi i dorosłymi
    celem ustalenia :
    co im się podoba, a co nie ( w kościele)?
  2. Obserwacja dzieci i dorosłych osób z autyzmem

Kwestionariusz obserwacji (przykład)

  • Osoba obserwowana:
  • Czas….. Miejsce/rodzaj zajęć….          Data…
  • Osoba obserwująca:…
  • Zajęcia i osoby, które osoba lubi…
  • Zajęcia których nie lubi…
  • Jej ciało było spokojne i zrelaksowane gdy…
  • Jej ciało i zachowanie było niespokojne…
  • Na podstawie tych informacji możemy spróbować…

Należy dokonywać kolejnej obserwacji by ustalić czy podjęte działania okazały się pomocne

Strategia 2: Dzielenie się informacjami

Informacja jest kluczowa dla właściwego zrozumienia zachowań i reakcji.

  1. Kto powinien zostać poinformowany?
    1. Liderzy
    2. Rówieśnicy
    3. Dzieci i dorośli

Ogólna informacja na temat autyzmu dla liderów małych grup i szkółki

  • Liderzy w Kościele i rodzice dzieci z autyzmem powinni wymieniać informacje między sobą, można też zaprosić eksperta;
  • Podobnie osoby pracujące z grupą, w której jest osoba z autyzmem, potrzebują spotkań informacyjnych, ale także informacji o specyficznych cechach dziecka uzyskanych bezpośrednio od rodziców;
  • Można skorzystać z kwestionariusza wywiadu z rodzicami; jeśli informacja                    dziecka jest uzyskiwana przez koordynatora pracy z dziećmi, może być przekazana innym osobom za zgodą (najlepiej pisemną) rodziców.

Jak informować rówieśników?

  • Przekaż informacje o dziecku w jego obecności (dziecko uczy się że o niepełnosprawności można mówić otwarcie)
  • Bądź szczery i miej pozytywne nastawienie
  • Uzgodnij z rodzicami dziecka czym można podzielić się z grupą
  • Uzyskaj pozwolenie rodzica na zaproszenie dzieci z grupy
  • Przekazywanie informacji to nie jednorazowe wydarzenie; wymaga działań na bieżąco
  • Poświęć czas na rozmowę o Bożym stosunku do osób niepełnosprawnych
  • Możesz wykorzystać w tym celu literaturę dla dzieci
  • Zachęcaj do przyjaźni

 

Dzieci i dorośli w zborze

 

Czas nabożeństw jest szczególnie trudny dla osób z autyzmem, mogą w trakcie kazania wydawać dźwięki, nagle opuszczać miejsce, co przeszkadza innym. Potrzebne jest udzielenie informacji wszystkim uczestnikom.

 

Przykład: (dziecko  wydaje dźwięki podczas kazania; pastor informuje)

Niektórzy z was zapewne słyszą naszą sympatyczkę/przyjaciółkę… Jej rodzice poprosili mnie bym Wam powiedział, że ich córka jest chora na autyzm. Czasami dźwięki, które słyszy ją niepokoją i dlatego sama wydaje różne dźwięki. Doceniam, że dzisiaj  jest moją fanką…”

Strategia 3: Monitorowanie siły bodźców w pomieszczeniach zborowych

Przykład:

Rodzice dziecka z autyzmem wyszli do przodu z prośbą o modlitwę o uzdrowienie syna. Muzycy zaczęli głośniej grać, a modlący się starał się krzyczeć głośniej by jego modlitwa była słyszalna. Nałożył ręce na dziecko. Chłopiec zaczął krzyczeć. Zawstydzeni rodzice opuścili salę.

Dziecko wrażliwe na dotyk i dźwięk nie wytrzymało nadmiaru bodźców.

Inne przykłady nadwrażliwości:

  • Zasłanianie uszu na hałas
  • delikatny uścisk/objęcie za szyję jako nieprzyjemny bodziec
  • unikają ludzi podczas spotkań (stoją sami na uboczu)

Przykłady zbyt małej wrażliwości:

  • Kręcą się wokół
  • Wpadają na innych
  • Wydają głośne dźwięki
  • Wykonują przesadne ruchy
  • Zajmują przestrzeń innych

Wskazówki:

„Zresetuj komputer”

  • Zapytaj czy dziecko potrzebuje przerwy (gdy wykazuje niepokój: chodzi wokół, wydaje dźwięki o wysokich tonach)
  • Zapewnij spokojne miejsce, w którym dziecko czuje się dobrze i ma zapewnioną opiekę (ciche, bez wielu dekoracji i osób, np. pokój modlitwy lub nawet łazienka) dostępne w każdej chwili (gdy muzyka gra za głośno), możliwie z fotelem bujanym/mini trampoliną (dzieci o większej potrzebie ruchu), lub z szafką/pudłem gdzie mogą przechowywać uspokajające ich przedmioty (np. CD z muzyką, szczotka do włosów)
  • Można dziecku wręczyć „bilet na przerwę” (gdy widzimy jego niespokojne zachowanie) lub samo może go unieść do góry na znak przerwy; można też zapytać: ile czasu przerwy potrzebujesz?
  • Fotel bujany można umieścić przy końcowym rzędzie ławek, a mini trampolinę w rzadziej używanym pomieszczeniu (w rogu)

Unikaj kontraktu wzrokowego i fizycznego

Gdy dziecko jest zdenerwowane należy unikać kontaktu wzrokowego, nawet lekkiego dotyku, nie mówić do niego. Ale raczej:

  • Czekać aż się uspokoi
  • Niektóre osoby lubią silny uścisk ramion, nie lubią lekkiego dotknięcia; można uścisnąć ramiona w kierunku dołu (dz. odczuwa stabilną pozycję) co działa uspokajająco
  • Niektóre dzieci chowają się pod stół czy „wciskają” w inne miejsca. Należy o tym poinformować rówieśników i zapewnić dziecku takie miejsce gdy będzie go potrzebować.

Zastosuje słuchawki lub zatyczki do uszu.

  • Czasem nawet ich dostępność uspokaja osobę
  • Dziecko może słuchać przez słuchawki uspokajającej muzyki co blokuje dźwięki z zewnątrz lub może przez słuchawki słuchać jedynie głosu mówcy (blokowane są dodatkowe dźwięki)
  • Nauczyciel może poprosić by ze względu na kolegę z autyzmem dzieci mówiły ciszej
  • Jeśli to możliwe w kawiarence można wydzielić cichszy rejon
  • Uwaga! Przejawem zadowolenia osoby z autyzmem często nie jest krzyk, ale zrelaksowane ciało

Strategia 4: Rozumienie sposobu myślenia osoby z autyzmem

Jeśli osoba nie jest w stanie werbalnie wyrazić swoich obaw musimy zebrać informacje na jej temat i przemyśleć odpowiedzi na następujące pytania:

  • Co zdarzyło się bezpośrednio przed tym incydentem?
  • Co zdarzyło się zaraz po incydencie?
  • Co dziecko/dorosły mógł zobaczyć?
  • Co dziecko/dorosły mógł usłyszeć?
  • Co dziecko/dorosły mógł dotknąć?
  • Co dziecko/dorosły mógł posmakować czy poczuć (zapach)?
  • Kto jeszcze znajduje się w tym pomieszczeniu?
  • Czy zdarzyło się to już kiedyś wcześniej czy to jednorazowy incydent?
  • Czy ktoś może mieć wgląd w zachowanie tej osoby?
  • Co jeszcze można było zaobserwować podczas trwania tego incydentu?

Przykład 1:

Sytuacja: Osoba dorosła idąc na spotkanie zatrzymuje się w hallu i zastyga. Nie chce iść dalej

Przyczyna: Amanda zatrzymała się, ponieważ nie wie w którą stronę ma skręcić                               (na spotkanie młodzieżowe czy uwielbienie); nie pamięta dni tygodnia i  które spotkanie jakiego dnia się odbywa;

Rozwiązanie: jej asystent daje jej kartkę przypominającą o spotkaniu i plan drogi                                na spotkanie dla młodzieży (przed wejściem do kościoła).

Przykład 2:

Sytuacja: Chłopiec zaczyna krzyczeć na zajęciach szkółki niedzielnej i zasłaniać uszy prawie zawsze gdy grupa zaczyna śpiewać

Przyczyna: w pomieszczeniu jest zbyt głośno; zbyt duże natężenie dźwięku sprawia mu ból;

Rozwiązanie: kiedy chłopiec zaczyna krzyczeć pomocnik wychodzi z nim napić się wody, wracają do sali razem; przygotowano kartkę z rysunkiem fontanny; kiedy jest za głośno chłopiec pokazuje nauczycielowi kartkę i wychodzi się napić.

 

Do każdej osoby i sytuacji trzeba poszukiwać indywidualnych przyczyn i rozwiązań

 

Rozumienie sposobu myślenia osoby mówiącej

  • Jeśli osoba może wyrazić swojej obawy w mowie lub piśmie, symbolu, rysunku jest to pomocne. Często osoby nie wiedzą komu o tym powiedzieć i czują się nieswojo mówiąc o swoich obawach.
  • Jeśli zauważysz, że osoba jest pobudzona (osoba zazwyczaj spokojna) lub okazuje dyskomfort w jakiś innym sposób, zapytaj czy coś jest nie w porządku
  • Czasem może być pomocne narysowanie smutnej/zdenerwowanej twarzy i zapytanie: „wyglądasz na zdenerwowanego. Czy możesz mi powiedzieć dlaczego?” Podaj dziecku kartę i długopis i poproś by napisał odpowiedź albo poczekaj (to może trochę potrwać, bądź cierpliwy, policz do 10) na ustną odpowiedź.

 

System pomocników

 

Mentorami (na nabożeństwie, w szkółce) mogą być osoby (dzieci i dorośli), które znają osobę z autyzmem i mogą jej pomóc w różnych sytuacjach (osoby te powinny się zmieniać- ale lepiej nie prosić o to rodzeństwa)

Przykłady pomocy:

  • Mogą siedzieć obok gdy inni się witają, informować innych, że osoba nie lubi dotyku, mieć ze sobą chusteczkę nawilżaną;
  • Gdy mikrofon wydaje nieprzyjazne dźwięki wyjść napić się herbaty/wody
  • Narysować, w prosty sposób wyjaśniając trudniejsze fragmenty poselstwa

Strategia 5: Planowanie stałych elementów

  • Drukowany plan nabożeństwa/spotkania (wyświetlany w Power Poincie) w postaci słów/symboli/rysunków, aktualnie realizowana część wyświetlana na czerwono (lepiej nie określać b. dokładnie godziny lub czasu trwania, używać „około”, jak zwykle”)
  • W szkółce- plan w postaci symboli/zdjęć czynności; odwracamy gdy czynności jest zrealizowana;
  • Ta sama osoba witająca OA

Sytuacje zmiany miejsca

  • Rezerwacja stałego miejsca (krzesła/dywanu dla dziecka); można je przemieszczać gdy OA przechodzi do innego pomieszczenia
  • By ułatwić przejście z jednego pomieszczenia do drugiego można dać dziecku przedmiot (np. kredki/pusty kubek/kartkę z informacją o następnym spotkaniu) do przeniesienia (skupia się na kredkach, mniej na przemieszczeniu swego ciała)

Rutynowe czynności jako okazja do służby

  • Rutynowe czynności można planować jako okazje do służenia (np. odkurzanie, zbieranie zabawek, porządkowanie księgarenki)
  • zgodnie z zainteresowaniami OA
  • gdy trzeba udzielenie instruktażu (na piśmie lub ilustracje)
  • praca może być wykonywana razem z asystentem

Strategia 6: Użyj systemu wczesnego ostrzegania

  • OA mają trudności w odliczaniu czasu; nie wiadomo czego oczekiwać gdy mówimy np. „za chwilę”; lepiej określić konkretną datę w kalendarzu
  • Wizualny miernik czasu upływającego (np. ile czasu do wyjścia na szkółkę); gdy czas minął można poinformować, że potrzebujemy jeszcze raz nastawić timer;
  • Można też określić czas słownie, np. za pięć minut idziemy na …; to pozwala zrozumieć momenty przejścia; dajemy czas do przygotowania się do następnej aktywności;
  • Trzeba dokładnie sprecyzować czas (terminy „może”, „później”  „kiedyś” są mylące), np. zadzwoń później może oznaczać za 2 minuty (lepiej np. zadzwoń jutro)
  • Można też zdjąć/ odwrócić/ przekreślić ilustracje gdy czynności jest zakończona
  • Ustalić znak ostrzegawczy, że zacznie się uwielbienie

 

 

 

Przygotowanie na zmianę

  • Jeśli nastąpi zmiana w terminie lub kolejności czynności lub dodany będzie nowy punkt programu (np. typowo świąteczny) należy o tym wcześniej poinformować, np. dodać/odjąć symbol, ogłosić wcześniej
  • Jeśli zmiany wynikają nagle i nie ma czasu na przygotowanie wcześniejszej informacji należy to ogłosić na bieżąco
  • Jeśli nabożeństwo ma styl bardziej swobodny w planowaniu czasu to nie należy szczegółowo określać godzin, a jedynie podać kolejność czynności
  • Najlepiej unikać słowa „zmiana” (można zastąpić podając szczegóły przestawienia)

Strategia 7: Ułatwianie rozumienia komunikatów

  • Używaj języka konkretnego (nie abstrakcyjnego czy przenośni) i wyjaśniaj niezrozumiałe wyrażenia,
  • , zwierzęta nieczyste (nie dlatego, że się nie myją, ale nieczystymi Pan Bóg nazywa te zwierzęta, których nie można jeść)
  • Jeśli widomo jaki będzie temat lekcji/kazanie w następnym tygodniu, można przygotować uproszczoną wersję  tematu/tekstu
  • Do wyjaśnienie wyrażenia „przyjąć Pana Jezusa do swego serca” można posłużyć się książeczką bez słów, wyjaśniając dokładnie słowa grzech, krew, nowe życie
  • Można za pomocą prostszego tekstu/ ilustracji wyjaśniać niezrozumiałą część kazania; OA może takie części zapisywać (jeśli potrafi pisać) i potem poprosić asystenta o wyjaśnienie
  • Można też używać prostszych, współczesnych tłumaczeń Biblii

 

Porozumiewanie się z osobami niemówiącymi

  • Można narysować rysunki obrazujące 3-4 ulubione piosenki; ustawić rysunki przed  dzieckiem i poprosić by jedną wybrało podając odpowiedni obrazek;
  • Opowiadając historię o Dawidzie i Goliacie, ilustracje obu bohaterów umieść przed sobą; dziecko może odpowiadać na pytania wskazując odpowiedniego bohatera; można też poprosić by dziecko wskazywało bohatera, który pojawia się w historii;
  • Niektóre OA porozumiewają się za pomocą symboli, ułatwionej komunikacji                      (za pomocą komputera) / znaków języka migowego; nauczyciel szkółki, lider grupy młodzieżowej  (itd..) powinni zapoznać się z tymi pomocami; nauczyć się kilku ważnych symboli i używać dla określenia kluczowych słów;
  • Wcześniej (przed zajęciami) można dziecko uczyć piosenek/wersetów, aby łatwiej je przyswoił na zajęciach, były dla niego znajome kiedy przyjdzie na zajęcia, mógł                w nagrodę dokończyć werset/piosenkę.

Co ułatwia rozumienie wypowiedzi?

  • Używaj krótkich zdań, np. Przyjdź do mnie Olu, połączonych z gestem lub rysunkiem
  • Nie mów o tym czego nie chcesz by ta osoba zrobiła (np. Nie zapalaj światła), bo może zwrócić uwagę na słowa „zapalać”, „światło”. Raczej podaj instrukcję jedną na raz: Przyjdź do mnie. Usiądź. Podaj mi rękę
  • Zaczekaj na reakcję (opóźniony czas reakcji) zanim powtórzysz wypowiedź (np. Czy możesz pokazać gdzie jest pasterz? Czy widzisz pasterza, popatrz na prawo…). Jest to rozpraszające. Jeśli brak reakcji to podaj jedną podpowiedź.
  • Używaj wizualnych podpowiedzi do kolejno podawanych poleceń (rysunki: kredek, nożyczek i kleju), gdy chcesz by dziecko pokolorowało rysunek, wycięło go i przykleiło do kartonu

Strategia 8: Wykorzystywanie pomocy wzrokowych w celu wzmocnienia wypowiedzi ustnych

  • Dla zilustrowania historii/prawd biblijnych/wersetów używaj pomocy wizualnych
  • Miej zawsze przy sobie kartkę i ołówek, np.,.
  • Gdy osoba jest smutna narysuj smutną twarz (zamiast przytulenia) i powiedź: wyglądasz na smutną i poczekaj na odpowiedź w postaci słów czy rysunku
  • Gdy coś się wydarzyło można narysować osoby i sytuację
  • Gdy dziecko powtarza by zabrać grę na nabożeństwo napisz kartkę : zabrać grę i imię dziecka, i gdy znów powtarza pokaż kartkę
  • Podobnie na spotkaniu grupy biblijnej można zapisać na kartce powtarzane pytanie (osoba jest pewna, że o nim wiemy i pamiętamy)
  • Zapisywanie lub rysowanie intencji modlitewnych,

Inne pomysły wizualne: pozostawianie krzesła pustego (Jezus jest wśród nas)

Strategia 9: Pisanie opowiadań w celu ułatwienia poradzenia sobie z nową sytuacją

Opowiadanie (książeczka z opowiadaniem) może być pomocne:

  • Gdy dziecko ma po raz pierwszy przyjść na szkółkę (fotografie osób, miejsc, zajęć…)
  • Ilustracja zmian w programie
  • Opis wycieczki, obozu wakacyjnego, specjalnego nabożeństwa…
  • Opis oczekiwanego zachowania na nabożeństwie (np. kiedy stać/kiedy usiąść, ile pytań zadawać…)
  • Typowe sytuacje (komunia, głośne Amen, ubiór, głośność, śpiew, chrzest…)
  • Jak stać się chrześcijaninem
  • Historie z życia OA w obrazkach
  • Książeczka informująca innych o cechach OA
  • Ilustrowane opowiadania: Co robimy na nabożeństwie?

Strategia 10: Zamiast reagować na sytuację nauczaj jak się zachować

Np. Zamiast unikać osoby opowiadającej wciąż ta samą historię można nauczyć ją  poprawnych zachowań, np. nosząc w kieszeni kartki z tematami do rozmów i pozwalając wybrać jedną kartkę

Zadaj sobie pytanie- czy OA wie co ma w tej sytuacji zrobić?  Jeśli nie, naucz ją jak reagować.

 

Bibliografia

Barbara J.Newman: Autism and your church. Nurturing the Spiritual Growth of People with Autism Spectrum Disorder, Michigan, 2011

Nauka samodzielnego funkcjonowania osoby z autyzmem. Jak kościół może wspierać osobę z autyzmem i jej rodzinę – Tomasz Mioduszewski